Een breed palet aan bedrijven, brancheverenigingen en maatschappelijke organisaties probeert invloed uit te oefenen op de verkiezingsprogramma’s van lokale politieke partijen. In meer dan honderd gevallen zijn lobbyteksten letterlijk overgenomen, zonder dat de kiezer kan zien waar de standpunten vandaan komen. Dat zijn de belangrijkste bevindingen uit het eerste systematische onderzoek naar lobby bij gemeenten, uitgevoerd door Open State Foundation in samenwerking met NOS Bureau Regio.
Open State Foundation heeft griffies van 59 gemeenten benaderd met het verzoek om alle lobby-gerelateerde documenten te delen uit de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen van maart 2026. 37 gemeenten leverden in totaal circa 2.300 documenten aan. Hiermee is voor het eerst een beeld ontstaan van welke organisaties proberen invloed uit te oefenen op het lokale democratische proces.
De afzenders variëren van grote bedrijven en brancheverenigingen tot maatschappelijke organisaties en zelfs overheidsinstellingen.
“Lobbyen in Nederland is niet transparant, en dat zien we nu weer bij de gemeenteraadsverkiezingen. Dat politieke partijen open staan voor input uit de maatschappij is prima, zolang ze maar inzicht daarover geven. En zolang ze niet klakkeloos teksten van lobbyisten overnemen. De kiezer moet weten welke belangen op welke manier zijn meegenomen.”
— Serv Wiemers, directeur Open State Foundation
Lobbyteksten letterlijk overgenomen in verkiezingsprogramma’s.
De teksten van de lobbydocumenten zijn vervolgens geautomatiseerd vergeleken met verkiezingsprogramma’s van politieke partijen. Bij meer dan 500 programma’s zijn overeenkomsten met lobbyteksten aangetroffen. In meer dan 100 gevallen betrof het een letterlijke overname van lobbyteksten.
Zo is een hele alinea uit een flyer van de VNO-NCW Noord exact terug te vinden in het verkiezingsprogramma van de VVD De Fryske Marren.
Een lobbydocument van de FNV is letterlijk overgenomen in het programma van Volt Tilburg.
CDA Deventer neemt letterlijk de lobbybrief van De Koninklijke Metaalunie over.
Het onderzoek laat zien dat lobby bij gemeenten niet incidenteel is, maar in veel gevallen gecoördineerd en schaalbaar. Organisaties sturen dezelfde documenten — soms met kleine aanpassingen — naar tientallen gemeenten tegelijk.
Open State Foundation benadrukt dat lobby op zichzelf niet problematisch is. Het is normaal en wenselijk dat maatschappelijke organisaties hun belangen onder de aandacht brengen van politici. Het wordt echter problematisch wanneer dit onzichtbaar blijft voor de kiezer.
Open State Foundation doet daarom twee aanbevelingen.
Ten eerste: politieke partijen die input van externe organisaties verwerken in hun verkiezingsprogramma dienen dit te vermelden, met een bronvermelding bij de betreffende passage.
Ten tweede: gemeenten dienen een lobbyregister in te richten, zodat burgers, journalisten en raadsleden kunnen zien welke organisaties contact zoeken met lokale politici. Een aantal grote gemeenten (Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Eindhoven) doet momenteel al onderzoek naar zo’n lokaal lobbyregister. De rest moet zo snel mogelijk volgen.