Open State heeft schriftelijk gereageerd op de kabinetsfiche Data Unie Strategie van de Kamercommissie Digitale Zaken. We pleiten voor een betere kosten-baten afweging bij high value datasets, een non-profit model voor Data Labs en meer transparantie over privacybezwaren bij juridische data.
Op 19 november 2025 publiceerde de Tweede Kamer de “Fiche: Data Unie Strategie” (Kamerstuk 22112-4227). Hierin reageert het kabinet op de Data Unie Strategie die de Europese Commissie presenteerde als onderdeel van het bredere Digitaal Pakket.
Met de Data Unie Strategie wil de Europese Commissie de gefragmenteerde Europese datamarkt omvormen tot een samenhangende data-unie. De strategie richt zich op twee hoofddoelen. Ten eerste het verbeteren van de beschikbaarheid van hoogwaardige data voor AI-ontwikkeling, zodat Europese bedrijven en onderzoekers beter kunnen concurreren op het wereldtoneel. Ten tweede het versterken van internationaal databeleid, waarbij Europa een leidende rol wil spelen in het vormgeven van mondiale normen rondom datadeling en -governance.
Concreet bevat de strategie onder meer plannen voor de oprichting van zogenoemde Data Labs, de uitbreiding van high value datasets binnen het open databeleid, en de creatie van nieuwe dataspaces voor specifieke sectoren. Het kabinet heeft op elk van deze onderdelen een standpunt ingenomen in de fiche. Als Open State adviseren wij regelmatig over databeleid en hebben we de kabinetsreactie geanalyseerd. We zien drie punten waar het kabinetsstandpunt aanscherping verdient.
Data Labs: leer van bestaande Nederlandse Initiatieven
De fiche introduceert het concept Data Labs: omgevingen die data houders, data spaces en andere domein specifieke data-ecosystemen verbinden aan het AI-ecosysteem en de Europese AI-fabrieken. Het idee is dat deze labs fungeren als schakel tussen de enorme hoeveelheden data die in Europa beschikbaar zijn en de AI-ontwikkelaars die deze data nodig hebben voor het trainen en verbeteren van hun modellen. Het kabinet verwelkomt de oprichting van Data Labs als onderdeel van AI-fabrieken en erkent de uitdagingen die AI ontwikkelaars tegenkomen bij het verkrijgen van voldoende kwalitatief hoogwaardige data. Het kabinet waarschuwt echter ook voor mogelijke overlap met bestaande activiteiten.
Wat vinden wij: Maak die overlap concreet. Nederland heeft relevante ervaring met publiek-private data-uitwisseling. Een goed voorbeeld is de manier waarop OV-data beschikbaar wordt gesteld via de stichting OpenGeo die data-uitwisseling, -beheer en -ondersteuning verzorgt als non-profitorganisatie. Hierin werken diverse publieke en private partijen samen om data gegenereerd door verschillende vervoerders en overheden toegankelijk te maken voor de markt. Dit model, waarbij samenwerking plaatsvindt zonder winstoogmerk, biedt waardevolle input voor de verdere uitwerking van Data Labs. Het kan helpen waarborgen dat het algemeen belang voorop staat en dat commerciële belangen niet de boventoon voeren in de dienstverlening.
High value datasets: breng ook de baten in kaart
Als onderdeel van het open databeleid bevat de strategie plannen om het aantal high value datasets uit te breiden. High value datasets zijn datasets waarvan de Europese Commissie heeft vastgesteld dat ze een bijzonder hoge maatschappelijke en economische waarde hebben wanneer ze als open data beschikbaar worden gesteld. Denk aan geodata, meteorologische data en statistische data. De uitbreiding van deze categorie betekent dat meer publieke organisaties verplicht worden hun data als open data beschikbaar te stellen. Het kabinet heeft de Commissie gevraagd rekening te houden met de “uitvoeringsconsequenties”, inclusief kosten en verwachte betrokkenheid vanuit de EU-instituten.
Wat vinden wij: Focus op de mogelijke baten bij meer high value datasets. Er worden enkel de kosten benoemd. Meer high value datasets leveren ook maatschappelijke en economische waarde op: van betere dienstverlening en innovatie tot meer transparantie en verantwoording. Een goede afweging is alleen mogelijk als met zowel kosten als baten rekening wordt gehouden. We adviseren het kabinet om die baten expliciet in kaart te brengen, zodat een evenwichtige beoordeling mogelijk wordt.
Juridische dataspace: onderbouw de privacybezwaren
De fiche stelt voor een aanvullende dataspace te creëren voor justitiële en juridische data, aangemerkt als high value dataset. Een dergelijke dataspace zou bijvoorbeeld rechtspraak, wetgeving en juridische procedures beter toegankelijk en doorzoekbaar maken. Het kabinet onderschrijft het maatschappelijk belang hiervan, maar toont terughoudendheid vanwege zorgen over privacy, scope en gegevensbescherming.
Wat vinden wij: De terughoudendheid op het gebied van privacy, scope en gegevensbescherming is onvoldoende onderbouwd. Pseudonimisering en anonimisering worden in de Omnibus benoemd als mogelijke oplossing voor dit probleem. Daarnaast zijn er andere modellen zoals microdata services en trusted access, die in andere domeinen al worden ingezet voor privacybescherming bij gevoelige data. Het zou waardevol zijn als het kabinet toelicht welke specifieke risico’s het ziet die niet met deze bestaande instrumenten kunnen worden ondervangen.
Open state adviseert graag over onderwerpen rondom open data. De hoop is dat deze adviezen ervoor zorgen dat data op een betere manier worden benut en zo de democratie bevorderen.